TomGene: dr Franciszek Andrzej Wentzel

Opisywany przeze mnie w 2023 roku dr Aleksander Jawurek był ciekawą postacią i lekarzem praktykującym w Wiskitkach. Już wtedy w tekście o nim pojawiły się wzmianki o innym lekarzu, który z nim współpracował, a mianowicie Franciszku Andrzeju Wentzlu. Ani Jawurek, ani Wentzel nie byli pierwszymi lekarzami w Wiskitkach. W księgach metrykalnych z przełomu XVIII i XIX wieku można znaleźć krótkie wzmianki o innych chirurgach/lekarzach:

W 1778 w akcie chrztu Marcina Radziszewskiego (s. Jakuba i Katarzyny) świadkiem był chirurg Franciszek Wojcicki. W latach 80-tych/90-tych odnalazłem chirurga Antoniego Białeckiego (chrzest syna Marcina w 1784), a potem doktora Antoniego Bremera/Brochmera (1796 rok - chrzest Antoniego Boguckiego). Co ciekawe prawdopodobnie obu panów łączyła ta sama kobieta - Józefa Strycharska. W 1824 roku zmarła jako wdowa o nazwisku Bremer z domu Strycharska. Zgon zgłosił zięć Franciszek Koźbiał (w 1801 roku na jego ślubie z Salomeą Białecką - córką wspomnianego chirurga, świadkiem był chirurg wojskowy Jan Ziechman) i syn Marcin Białecki. Nie znalazłem zgonu Antoniego Bremera/Brochmera. Natomiast w 1788 roku widnieje zapis zgonu Antoniego Białeckiego vice-advocati (prawdopodobnie przed śmiercią pełnił funkcję urzędniczą w Wiskitkach, możliwe, że był burmistrzem). Postać Józefy pojawiała się w pierwszych aktach miasta Wiskitek za okres 1810-1820, o czym pisałem tutaj: LINK. Wtedy jeszcze nie wiedziałem, że to jedna i ta sama osoba.

W metrykach kościelnych przewijali się jeszcze Józef Matti (doktor, chrzestny Józefa Kurfantego w 1798 roku), Bartłomiej Brąszkiewicz (chirurg, który w 1788 poślubił wdowę Barbarę Borkowską) i Józef Zelmer ( zmarły w 1806 roku chirurg i mąż Barbary). Niestety nie ma informacji, czy Ci panowie mieszkali, bądź pracowali w Wiskitkach.

W tym tekście chciałbym się jednak skupić na postaci Franciszka Andrzeja Wentzla dlatego wcześniejsze wzmianki o lekarzach należy traktować jako dodatkowe ciekawostki. Jeszcze kilka takich będzie.

Franciszek Andrzej Wentzel urodził się 8 grudnia 1803 roku w Lublinie. Jego rodzicami byli Antoni Wentzel i Anna Hein. Ojciec był kupcem. Była to rodzina mieszczańska. W 1824 roku zapisał się na studia - wydział lekarski na Uniwersytecie Warszawskim. 19 czerwca 1830 roku uzyskał licencjat z medycyny i chirurgii. Po studiach wstąpił do wojskowej służby zdrowia i został lekarzem batalionowym. Dołączył do 7 P. Piechoty Liniowej 25 listopada 1830 roku.

W tym czasie wybuchło powstanie listopadowe. Wentzel brał w nim czynny udział pomagając rannym.

We wspomnieniach starego lekarza Kazimierza Łukasiewicza, można odnaleźć krótką wzmiankę, jak obaj Panowie razem stacjonowali w warszawskim lazarecie. Podczas zamieszek musieli być bardzo ostrożni przemieszczając się przez miasto, aby nie trafić na pijanych żołnierzy, którzy w każdym widzieli moskali. Autor książki nawet opisał jedną sytuację, gdy przedzierał się przez miasto i zatrzymali go żołnierze do kontroli. Udało mu się wytłumaczyć i iść dalej. Jednak chwilę później usłyszał strzał. Pijany żołnierz zastrzelił żonę dentysty, która przez lufcik okienny podglądała całą sytuację. Łukasiewicz wpadł potem na Wentzla i razem jakoś bezpiecznie dotarli do lazaretu.

Według informacji z książki R. Gerbera o studentach UW 1808-1831, wynika. że Wentzel w 1831 roku był ordynatorem w szpitalu wojskowym w Warszawie, a także w szpitalu koszar Gwardii Koronnej w Płocku i Łomży. Znalazł się wśród wyróżnionych w liście Generała Jan Krukowieckiego, jaki opublikowano w Dzienniku Powszechnym Krajowym, czy Kurierze Warszawskim. Powstanie upadło, a Wentzel od 1832 roku służył w wojsku rosyjskim.

Fragment pochwały z Kuriera Warszawskiego - 1831 rok

źródło: LINK

W tym samym roku wziął ślub. Jego wybranką została, pochodząca z ewangelickiej rodziny, Augusta Duwe (Duve). Franciszek był katolikiem. Ślub odbył się w kościele ewangelicko-augburskim. Również tam w księgach odnajdziemy akt ślubu: LINK. Można z niego wyczytać, że ojciec Franciszka już wtedy nie żył. Matka prawdopodobnie nadal mieszkała w Lublinie. Zanotowano też, że Franciszek był drugim synem, miał starszego brata Antoniego. Niestety nie znalazłem żadnych metryk dotyczących rodziny Wentzel w dostępnych księgach z Lublina. Dodatkowo Franciszek wymieniany jest jako lekarz batalionowy przy szpitalu wojskowym w Łowiczu.

Augusta Duve, mająca wtedy 21 lat, była najmłodszą córką nieżyjącego urzędnika Pruskiego - Augusta Karola. Jej matka, Karolina z Hanków mieszkała na ul. Freta 270. Niestety nie zachowały się alegaty do tego ślubu.

W latach 1830-1832 głównym administratorem szpitali wojskowych w Warszawie był bp. Tadeusz Łubieński. Zajmował się ich rozbudową Od 1825 roku był on także proboszczem w kościele w Wiskitkach. Oprócz modernizacji kościoła, zorganizował on szpital w Wiskitkach. Jest wielce prawdopodobne, że to on dostrzegł młodego zdolnego lekarza, jakim był Wentzel i ściągnął go do Wiskitek. Niestety nie udało mi się odnaleźć dokładnej wzmianki, kiedy to szpital Łubieńskiego rozpoczął swoją działalność. W książce pt. "Wiskitki w dziejach polskich do 1989 roku" , Jerzy Gmurski odnosi się do akt parafialnych z 1814 roku, które wzmiankują, że już wtedy obok dzwonnicy kościelnej znajdował się drewniany szpitalik. Składał się on z 4 izb i komory. Dach pokryty był gontami. Mieszkały w nim dziady kościelne, czyli tzw. posługujący w kościele (kościelni). Mieli do swojej dyspozycji również mały ogród.

Inna wzmianka w tej samej książce datuje powstanie tego małego szpitala na XVIII wiek, kiedy to proboszczem był ks. Adam Markiewicz (zm. w 1802 roku). To z jego funduszy utworzono ten przybytek, który miał służyć ubogim i chorym. Istniał on jeszcze w 1822 roku. Miał 2 izby z dwoma alkierzami. Stan budynku określano jako wymagający naprawy.

To nie był pierwszy szpital w Wiskitkach. Wizytacje biskupów z XVII wieku ( 1603 bp. Goślickiego, 1616 bp. Piaseckiego i 1670 bp. Święckckiego) również wspominają o małym szpitaliku dla ubogich, który znajdował się obok kościoła. Niestety w lustracjach i inwentarzach nie znalazłem żadnych dodatkowych informacji.

Za to w Metryce Koronnej zachował się akt erekcyjny szpitala w Wiskitkach, który utworzono w 1534 roku przy nieistniejącym kościele św. Wawrzyńca (aktualnie obszar obok cmentarza w Wiskitkach i starej grabarki). Ówcześny proboszcz ks. Stanisław Oleśnicki specjalnie się wybrał do króla Zygmunta I Starego, aby wyprosić zgodę i pozyskać fundusze na jego budowę. Nie wiadomo do kiedy ten szpitalik działał.

Fragment aktu utworzenia szpitala w Wiskitkach z 1534 roku

źródło: AGAD Metryka Koronna

W aktach miasta Wiskitki za okres 1820-1828 można odnaleźć wpis, że miasto opłacało pensję akuszerki i chirurga. Akuszerką w 1820 roku była Magdalena Wiśniewska (wdowa po Janie Baranowskim i Macieju Wiśniewskim, zmarła w 1826 roku: LINK). W 1828 akuszerką była już Aniela Sobiecka. W przypadku chirurga nie podano, jak się nazywał. Możliwe, że dojeżdzał z innego miasta.

Od 1835 roku Franciszek Wentzel mieszkał już w Wiskitkach i leczył lokalną społeczność. W spisie lekarzy z 1839 roku widnieje jako lekarz z wyższym stopniem, upoważniony do wszelkiej praktyki lekarskiej i czynienia dochodzeń sądowo-lekarskich. Co ciekawe w tym samym spisie można odnaleźć innego lekarza o tym nazwisku, Antoniego. Sprawdziłem, nie był to jego brat, ani nikt bliski. Antoni Wentzel lekarz niższego stopnia przyjmował w Przedborzu. Był synem Wacława i Marianny, urodzony w Warszawie. Zmarł w 1866 roku w Uniejowie.

W spisie z 1843 roku Franciszek Wentzel również widnieje jako lekarz wyższego stopnia. Ponadto można znaleźć na liście akuszerkę z Wiskitek - Katarzynę Bobecką. Natomiast w spisie z 1847 Wentzel widnieje już jako lekarz niższego stopnia bez upranień do czynienia dochodzeń sądowo-lekarskich. Możliwe, że w tamtych czasach trzeba było odnawiać uprawnienia, a on tego nie zrobił. W spisie felczerów wymieniono postać Hersza Gips'a - starszego felczera z Wiskitek. Poprzednia akuszerka zmieniła miasto. Zapewne na terenie Wiskitek przyjmowały inne panie, nie wymienione w tym spisie.

W 1847 roku w Warszawkiej Gazecie Policyjnej można również odnaleźć kilka wezwań skierowanych do potencjalnych spadkobierców po zmarłej Annie Wentzel. Z ogłoszenia wynika, że matka Franciszka zmarła w Lublinie 1846 roku. Jej starszy syn, Antoni zamieścił ogłoszenie w gazecie na wypadek, gdyby znalazły się osoby roszczące prawa do spadku.

O samym Antonim Wentzlu niewiele się dowiedziałem. Oprócz tego ogłoszenia, znalazłem jego akt zgonu oraz krótki nekrolog z 1859 roku. Z obu dokumentów wynika, że Antoni był kawalerem ur. ok 1801 roku w Lublinie. Mieszkał w Warszawie i był kupcem (wg. aktu zgonu - magazynierem płodów chemicznych). Umarł w szpitalu ewangelickim, ale pochowano go na powązkach. Pogrzebem zajął się jego młodszy brat, Franciszek, który czasem przyjeżdzał do Warszawy. W kilku gazetach można znaleźć wzmianki, że Franciszek Wenzel bywał w stolicy przynamniej w latach 1848, 1860, 1873 i 1875. Niestety nie wiadomo, co było celem tych podróży.

W 1853 roku w Warszawskiej Gazecie Policyjnej można znaleźć krótką wzmiankę, że jeden z pacjentów szpitala, niejaki Walenty Grosman popełnił tam samobójstwo. Powiesił się w nocy. Przebywał tam na kuracji. Można domniemywać, że był to już nowy, murowany szpital ufundowany przez bp. Łubieńskiego, skoro leczyli się w nim pacjenci spoza miasta. Znajdował się on w innej lokalizacji niż ten drewniany opisywany wcześniej.

Kilka lat później, w 1860 roku, do Franciszka Wentzla dołączył doktor Aleksander Jawurek. Obaj Panowie raczej dobrze współpracowali, o czym może świadczyć krótka wzmianka w artykule Jawurka z 1863 dot. otworzenia klatki piersiowej pacjenta: "Uproszony do narady kolega dr. Wentzel z zwykłą zawsze w takim razie chętnością przybył, i zgodził się ze mną na otworzenie klatki piersiowej. ".

Opis dotyczył operacji przeprowadzonej w 1861 roku, a więc wynika z niego, że warunki szpitala pozwalały na przeprowadzanie skomplikowanych, jak na tamte czasy operacji. Niestety w tym samym roku zmarł fundator i główny opiekun szpitala bp. Tadeusz Łubieński. Rok po jego śmierci szpital zamknięto. Obu lekarzom nie udało się zebrać wystarczających funduszy na kontynuację jego działalności. Próbowali oni wysyłać raporty do Rady lekarskiej potwierdzające zasadność utrzymania tego szpitala, niestety bez oczekiwanego skutku. W czasach świetności szpitala mogło w nim przebywać do 22 chorych. Co ciekawe jego budynek zachował się do dziś. Stoi na ul. Guzowskiej (dawnej Sochaczewskiej).

Budynek dawnego szpitala w Wiskitkach - 2025 rok

źródło: google maps

Na mapie Wiskitek narysowanej przez Jana Dworzaczka w 1868 można również odnaleźć ten budynek. Według dołączonego spisu należał już wtedy do aptekarza Romana Pawłowskiego, który prowadził tam swój interes. On również, oprócz dr. Jawurka był współzałożycielem Towarzystwa Zaliczkowego w Wiskitkach. Powstało ono w 1873 roku. Jego zadaniem było wspieranie lokalnej gospodarki przez udzielanie niskoprocentowych pożyczek, co miało być konkurencyjnym rozwiązaniem względem lichwy. Wiceprezesem towarzystwa został Hersz Gips, starszy felczer wymieniany w spisie lekarzy z 1847 roku. On mieszkał tuż obok Pawłowskiego pod nr 106.

Fragment mapy Wiskitek Jana Dworzaczka z 1868 roku z zaznaczonym budynkiem szpitala

źródło: AP Grodzisk Mazowiecki

Fragment spisu dołączonego do mapy Dworzaczka z 1868 roku

źródło: AP Grodzisk Mazowiecki

W roku 1869 roku odbył się pierwszy Zjazd Lekarzy i Przyrodników w Królestwie Polskim. przez kilka dni we wrześniu w Krakowie uczestnicy zjazdu mieli okazję posłuchać wykładów, wymienić się wiedzą oraz pozwiedzać miasto i okolicę. W zachowanym pamiętniku jest krótka wzmianka o tym, że niejaki Wentzel wchodził w skład komitetu zajmującego się ulokowaniem gości w mieście. W dołączonej na końcu pamiętnika liście uczestników nie ma jednak o nim wzmianki. Obstawiam, że nie uczestniczył on w tym zjeździe. Prawdopodobnie był to ktoś inny. Przejrzałem również pamiętniki z kolejnych zjazdów, ani on, ani dr. Jawurek nie byli wymienieni wśród uczestników.

Fragment pamiętnika z I zjazdu lekarzy z 1869 roku

źródło: polona.pl

W kolejnych latach nie znalazłem już więcej wzmianek o dr. Wentzlu. Umarł on 22 grudnia 1881 roku i został pochowany na cmentarzu katolickim w Wiskitkach (akt zgonu: LINK). Jego grób zachował się do dziś.

Grób dr Andrzeja Franciszka Wentzla (1803-1881) - Wiskitki

źródło: zdjęcie własne

Krótki nekrolog w gazecie - 1881 rok

źródło: Kurier Warszawski

Augusta Wentzel (z domu Duve) przeżyła męża o prawie 15 lat. Zmarła w 1896 roku (akt zgonu: LINK). Prawdopodobnie została pochowana na ewangelickim cmentarzu w Wiskitkach.

Nekrolog Augusty Wentzel - 1896 rok

źródło: Kurier Warszawski

Para prawdopodobnie nie miała dzieci. Nie znalazłem w księgach rzymskokatolickich w par. Wiskitki żadnych urodzeń dzieci tej pary. Księgi ewangelickie niestety zachowane są z późniejszych lat i z nich również nic nie wynika. Augusta Duve miała liczbe rodzeństwo. Na pewno conajmniej dwie siostry. Jedna z nich mieszkała w Wiskitkach. Tam też zmarła ich matka w 1864 roku. Na tym kończy się moje opracowanie o dr. Wentzlu. O losach innego wiskickiego lekarza - dr Aleksandra Jawurka można przeczytac tutaj: LINK.